Op-ed: Bližnji

Datum : 03/10/2019 Piše : Aleksandar Dunđerin

BLIŽNJI

Kada me je nedavno jedna novinarka pitala koliko Albanaca u proseku posećuje mitrovački Privatni kulturni centar „Akvarijus“ (koji vodim zajedno sa svojom suprugom Miljanom), odgovorio sam: „Ne znam. Ne legitimišemo posetioce.“ I pored toga što se ova opaska, možda, kosi sa suštinom brojnih, sa raznih strana finansiranih multietničkih i multikulturalnih „umetničkih projekata“ na Kosovu, mišljenja sam da jedino takav pristup može, najpre sačuvati dostojanstvo umetnika i čoveka, umetnosti u celini, a u budućnosti omogućiti eventualnu kulturnu saradnju između pripadnika različitih etničkih zajednica koji žive i stvaraju na ovom prostoru.

 

Zašto to pišem?

Nema potrebe da se više lažemo. Godinama unazad brojne fondacije i države, međunarodne i domaće organizacije, ulažu ne tako mali novac da bi se, kroz različite vidove umetničkog izražavanja, realizovali projekti u cilju afirmacije određenih kulturno-političkih agendi, koje, najčešće, poništavaju ono što je u srži svake umetnosti (i u srži svakog istinskog umetnika): pravo na slobodu i na kritičko mišljenje. Umetnik nije aktivista, njegova uloga nije da sledi unapred zadate (u idejnom, ideološkom smislu) društveno-političke obrasce, ma koliko ciljevi tako nametnutih idejnih konstrukcija bili u osnovi plemeniti, kao što to jesu zahtevi za kulturnom razmenom, saradnjom i pomirenjem različitih naroda. Ukoliko u takvim „umetničkim projektima“, zajedno sa svojim kolegama iz drugih etničkih zajednica, i učestvuje, umetnik to radi isključivo zbog novca ili nekih drugih pogodnosti, pa rezultat, uglavnom, izostaje – niti su stvorena vredna i trajna umetnička dela (već politički podobna), niti je kulturna saradnja iskrena (svi su motivisani neumetničkim razlozima), niti do pomirenja dolazi (komunikacija među umetnicima različitih nacionalnosti završava se završetkom projekta). Rezultati takve kulturne politike su, dakle, poražavajući – izvan projekata nevladinih organizacija (u kojima pretežno rade ljudi koji nisu stručni u oblasti kulture i umetnosti), srpske i albanske kulturne institucije, ustanove, organizacije i dalje su zatvorene za pripadnike druge nacije.

Zašto je to tako?

Umetniku da bi stvarao, i time „menjao svet“, neophodan je Bližnji. Za umetnika, međutim, Bližnji nije sunarodnik, komšija, često ni rod. Bližnji je onaj sa kojim umetnik deli uverenja, pogled na svet, filozofiju života, stil, poetiku. To može, dakako, za Srbina biti i Albanac, kao što i za Albanca može biti Srbin. Može, ali i ne mora. Ako se dogodi, odlično. A ako ne, nikom ništa.

Razloge za to što nema intezivnije međuetičke kulturne saradnje, pored pomenutih, trebalo bi tražiti i na drugim mestima. Nosioci političke moći u Prištini i u Beogradu (pri tome ne mislim samo na strukture vlasti, nego i na deo sve politički silnijeg nevladinog sektora), više zbog pritiska Brisela i Vašingtona, nego usled vere u ispravnost i svrsishodnost onoga što čine, poslednjih godina zaista se svojski trude da stvore privid kulturne razmene i saradnje. Tako u poslednje vreme mnogi umetnici i intelektualci iz Beograda učestvuju u programima u Prištini, a njihove kolege iz Prištine u prestonici Srbije.

U čemu je tu problem?

Prvo, reč je uglavnom o „ideološki obojenim“ umetnicima i intelektualcima, koji se uklapaju u poželjne kulturno-političke kalupe i afirmišu vrednosti ((a da ni ne veruju u njih)) u skladu sa aktuelnim evropskim političkim tendencijama. Drugo. Gde su tu, recimo, Srbi sa Kosova? Kada je poslednji put nekom srpskom likovnom umetniku sa Kosova organizovana izložba u prestižnoj galeriji u Prištini? Zašto Srpskoj drami Narodnog pozorišta Priština nije poslednje dve decenije upriličeno gostovanje u Prištini (a trebalo bi da tu budu domaćini, jer su iz te zgrade, svojevremeno, zajedno sa albanskim kolegama, učinili prištinski teatar prepoznatljivim u okvirima nekadašnje Jugoslavije)? Da li biblioteke u Prištini poseduju knjige srpskih autora (a u obavezi su da uknjiže sve što nastaje na teritoriji Kosova)? Koliko je srpskih stvaralaca afirmisano u medijima na albanskom jeziku u ovom veku? Pitanja su, naravno, retorska. Odgovori dobro poznati svima.

Verovatno će neki od albanskih kolega na ovom mestu prokomentarisati da važi i suprotno, i da albanski umetnici nemaju pristup institucijama kulture u sredinama većinski naseljenim srpskim stanovništvom. Da, tačno je i to. Ali, budimo realni. Poznato je ko trenutno čini ogromnu većinu na Kosovu. Ta većina ima moć, ali proporcionalno moći i ogromnu odgovornost za status položaja srpske kulture i umetnosti na Kosovu. Kako savremene srpske kulture, tako i srpske kulturne baštine.

A šta raditi dok se ne uspostavi uspešnija kulturna saradnja?

Pa, ništa. Niti ja, niti bilo ko od saradnika u Privatnom kulturnom centru „Akvarijus“ neće legitimisati posetioce. Nećemo vršiti popis etničke strukture učesnika programa ili posetioca, kako bismo dobili epitet organizacije koja brine o kulturnoj saradnji i uspešno je pospešuje i afirmiše. Mi ćemo i dalje tragati za Bližnjima. I sa onima sa kojima delimo stavove, uverenja, poetike, kretati se putem, od slobode ka ljubavi.

Vreme će pokazati da li Srbi i Albanci na Kosovu žele da idu tim putem, i da li je, kada govorimo o kulturnoj saradnji i pomirenju, to jedini ispravan put. Uveren sam da je jedini moguć.

 

 

Piše: Aleksandar Dunđerin, pisac i novinar, urednik umetničkog programa u Privatnom kulturnom centru „Akvarijus“ u severnom delu Mitrovice.

Ovaj tekst izrađen je u sklopu projekta “ARTivism  – povezivanje zajednica kroz kulturu i umetnost” koji implementirale nevladine organizacije LINK iz Severne Mitrovice i Futja Ngjyre iz Južne Mitrovice uz finansijsku podršku KFOS-a. Mišljenja, nalazi i/ili zaključci koji su izneti u ovom tekstu pripadaju autoru i ne predstavljaju nužno stavove Kosovske fondacije za otvoreno društvo.


Fqinji

 

Kur një gazetare më pyeti kohët e fundit se sa shqiptarë vizitojnë Qendrën Kulturore Private në Mitrovicë “Aquarius”, (të cilën e drejtoj me gruan time Milën) mesatarisht, unë u përgjigja: “Nuk e di. Ne nuk legjitimojmë vizitorët.” Megjithëse ky konstatim mund të jetë në kundërshtim me projektet thelbësore, të shumta, multietnike dhe multikulturore të financuara në Kosovë, besoj se vetëm një qasje e tillë, në fillim mund të ruajë dinjitetin e artistit dhe njeriut të artit në përgjithësi, dhe në të ardhmen për të mundësuar bashkëpunimin eventual kulturor mes pjesëtarëve të bashkësive të ndryshme etnike që jetojnë dhe punojnë në këtë fushë.

Pse po e shkruaj këtë?

Nuk kemi nevojë të gënjehemi më. Shumë vite më parë, fondacione të shumta dhe vende, organizata ndërkombëtare dhe vendore, investuan jo aq pak para për të realizuar përmes formave të ndryshme të shprehjes artistike, projekte që synojnë të afirmojnë axhendat e caktuara kulturore dhe politike, të cilat, më së shpeshti, prishin atë që është në thelb të të gjithë artit (dhe në thelbin e çdo artisti të vërtetë): e drejta e lirisë dhe të menduarit kritik. Artisti nuk është një aktivist, roli i tij nuk është të ndjek paraprakisht (në kuptim konceptual, ideologjik) modelet socio-politike, pa marrë parasysh se sa shumë qëllime të projektimit të imponuar kështu konceptual ishte në thelb fisnik, siç janë kërkesat për shkëmbim kulturor, bashkëpunimi dhe pajtimit të kombeve të ndryshme.

Nëse merrni pjesë në “projekte të tilla artistike”, së bashku me kolegët nga bashkësi të tjera etnike, artisti e bën këtë vetëm për hir të parave ose përfitimeve të tjera, kështu që rezultati kryesisht mungon – as nuk krijohen vepra të vlefshme dhe të përhershme të artit (por politikisht të përshtatshme), as bashkëpunimi kulturor nuk është i sinqertë (gjithçka e motivuar nga arsye jo-artistike), ose ndodh pajtimi (komunikimi midis artistëve të kombësive të ndryshme përfundon me përfundimin e projektit). Rezultatet e politikave të tilla kulturore janë, pra, zhgënjyese – ku përtej projekteve të organizatave joqeveritare (të punësuar kryesisht nga jo-ekspertë në fushën e kulturës dhe artit), institucionet kulturore serbe dhe shqiptare, institutet, organizatat ende janë të mbyllura për anëtarët e një kombi tjetër.

Pse është kjo kështu?

Që artisti të krijojë, dhe kështu të “ndryshojë botën”, është i nevojshëm fqinji. Megjithatë, për artistin, fqinji nuk është bashkatdhetar, fqinj, shpesh jo edhe gjini. Më i afërti është ai me të cilin artisti ndan bindje, botëkuptim, filozofi të jetës, stil, poetikë. Kjo natyrisht që mund të jetë një shqiptar për një serb, ashtu si një serb për një shqiptar. Kjo mund të ndodh, por nuk duhet të jetë. Nëse ndodh, shkëlqyeshëm. Nëse jo, asgjë për askënd.

Arsyet për të mos pasur një bashkëpunim më intensiv kulturor ndëretnik, përveç këtyre, ju duhet të kërkoni edhe diku tjetër. Ushtruesit e pushtetit politik në Prishtinë dhe Beograd (me këtë dua të them jo vetëm strukturat e qeverisë, por edhe pjesë e dërmueshme të sektorit të shoqërisë civile), më shumë për shkak të presionit të Brukselit dhe Uashingtonit, por për shkak të besimit në korrektësinë dhe qëllimin e asaj që ata kanë bërë vitet e fundit, duke bërë çdo përpjekje për të krijuar iluzionin e shkëmbimit kulturor dhe bashkëpunimit. Kështu që kohët e fundit, shumë artistë dhe intelektualë nga Beogradi marrin pjesë në programet në Prishtinë, dhe homologët e tyre në Prishtinë, marrin pjesë në kryeqytetin serb.

Cili është problemi?

Së pari, bëhet fjalë kryesisht për artistë dhe intelektualë “me ngjyra ideologjike”, të cilët përshtaten në forma të dëshiruara kulturore dhe politike dhe pohojnë vlera ((pa besuar as në to)) në përputhje me tendencat aktuale politike evropiane.

Së dyti… Ku janë, të themi, serbët e Kosovës? Kur ishte hera e fundit që një artisti serb nga Kosova iu dha një ekspozitë në një galeri prestigjioze në Prishtinë?

Pse dramat serbe nuk është pritur në për dy dekadat e fundit në Teatrin Kombëtar në Prishtinë (dhe ajo duhej shfaqur atje, sepse, së bashku me homologët e saj shqiptarë, ata e kanë bërë teatrin e Prishtinës të njihet brenda ish-Jugosllavisë)? A kanë bibliotekat në Prishtinë libra nga autorë serbë (dhe a janë të detyruar të regjistrojnë gjithçka që po ndodh në territorin e Kosovës)? Sa krijues serbë janë njohur në mediat në gjuhën shqipe në këtë shekull? Pyetjet janë natyrisht retorike. Përgjigje të njohura për të gjithë.

Ka të ngjarë që disa nga kolegët shqiptarë të komentojnë në këtë pikë të kundërtën, dhe që artistët shqiptarë nuk kanë qasje në institucionet kulturore në komunitetet me shumicë serbe. Po, kjo është gjithashtu e vërtetë. Por le të jemi realistë. Dihet se kush përbën aktualisht shumicën dërrmuese në Kosovë. Kjo mazhorancë ka fuqi, por në përpjesëtim me pushtetin ka edhe një përgjegjësi të madhe për statusin e pozitës së kulturës dhe artit serb në Kosovë. Si kultura bashkëkohore serbe ashtu edhe trashëgimia kulturore serbe.

Dhe çfarë të bëjmë derisa të vendoset një bashkëpunim kulturor më i suksesshëm?

Epo, asgjë. As unë dhe as ndonjë nga kontribuesit e Qendrës Kulturore Private “Aquarius” nuk do t’i legjitimojë vizitorët. Ne nuk do të rendisim strukturën etnike të pjesëmarrësve në program ose vizitorët, në mënyrë që të marrim epitetin e një organizate që kujdeset për bashkëpunimin kulturor dhe promovon me sukses atë. Ne do të vazhdojmë të kërkojmë fqiun tonë. Dhe me ata me të cilët ndajmë qëndrime, besime, poetikë, lundrojmë rrugën, nga liria tek dashuria.

Koha do të tregojë nëse serbët dhe shqiptarët në Kosovë dëshirojnë të shkojnë në atë rrugë, dhe nëse, kur bëhet fjalë për bashkëpunimin kulturor dhe pajtimin, kjo është e vetmja rrugë e drejtë. Jam i bindur që e vetmja është e mundur.

 

 

Shkruan: Aleksandar Dungjerin, shkrimtar dhe gazetar, redaktor i një programi arti në Qendrën Kulturore Private “Aquarius” në veri të Mitrovicës.

Ky tekst është përgatitur si pjesë e projektit “ARTivism – Lidhja e Komuniteteve përmes Kulturës dhe Arteve” të implementuar nga OJQ LINK nga Mitrovica e Veriut dhe Futja Ngjyra nga Mitrovica e Jugut me mbështetje financiare nga KFOS. Mendimet, përfundimet dhe / ose konkluzionet që janë të paraqitura në këtë tekst janë të autorit dhe nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht pikëpamjet e Fondacionit Kosovar për Shoqëri të Hapur.