Op-ed: (Ne)saradnja Kulturna saradnja Srba i Albanaca: Kao poklon sa crvenom mašnom

Datum : 12/11/2019 Piše : Marija Stanojković

(Ne)saradnja Kulturna saradnja Srba i Albanaca: Kao poklon sa crvenom mašnom

Kada sam rukovodioca jedne institucije kulture sa Kosova pitala:”Kakva je saradnja na ovom polju u sredinama na severu i jugu?”, njegov odgovor je bio:”Aposlutno nikakva!”.

Nepoverljiva prema ovoj konstataciji,pomalo i začuđena što nema ni naznaka saradnje u oblasti kulture između dva naroda – ili sam, prosto, samo vapila za drugačijim odgovorom i iščekivala ga kao njiva kišu – odlučila sam da ovo pitanje postavim još nekome. Taj “neko”je na kulturnoj sceni prisutan više decenija i možda je jedan od najkompetentnijih umetnika koji bi mogao da govori o  ovoj saradnji, ali i uopšte o kulturi: gde ima prostora za napredak, na čemu treba raditi ali i čega se odreći zbog neodrživosti i utopijskog potencijala ideja. Pre razgovora sa njim bila sam puna optimizma (dok mi je u glavi odzvanjalo ono “Apsolutno nikakva!”, u šta, da se razumemo, i dalje nisam verovala) i uverena da ću ovaj put naići na drugačiji odgovor.

Pitanje je bilo isto, ali delimično i odgovor. Nažalost. Dobro, možda samo malo lepše upakovan, čisto radi primitivne estetike prijemčivije ljudskim čulima: “Postoje individualni pokušaji da Albanci i Srbi kulturološki sarađuju, ali ne postoje institucionalni pokušaji u tom smislu”.Nezadovoljna odgovorom, nastavila sam sa pitanjima šta ta izjava ustvari znači. Moj sagovornik se trudio da mi preciznije objasni ono što je prethodnopokušao da lepo upakujeu glamurozan poklon sa crvenom mašnom, i dotakao zatim suštinu:”Saradnje na polju kulture praktično nema”. In medias res!

I pored ne tako optimističnih zaključaka, razgovor smo završili u nadi da će se postojeći “status kvo”promeniti u nekom budućem periodu, na zadovoljstvo sviju.I te kako svesni činjenice da će možda, od ukupnog posla, najmukotrpnije biti kopanje po ljudskim navikama i predrasudama sa konačnim ciljem menjanja svesti od posledica višegodišnjeg, permanentnog “kljukanja” razaranjima bilo koje vrste.

A da li je moguće da zaista dođe do saradnje?

Možda i jeste kad zaboravimo na razlike, kad zaboravimo na sve barijere i na svakodnevna dešavanja i previranja političkih moćnika oko nas, na sve što nas i te kako opterećuje. Kada shvatimo da smo svi žedni i željni kulture i pozitivnih događaja, da su nas svakodnevni problemi toliko obuzeli da smo, osim na kulturu, zaboravili i na sopstvene potrebe, afinitete i aspiracije, kada shvatimo da je jedino u kulturi – i svemu nematerijalnom – spas za sve nas, bez obzira na nacionalne, verske ili jezičke podele, bićemo korak bliži cilju.

Zamislite samo koliko bi bilo lepše da umesto politike, govorimo o zajedničkoj predstavi koja je sinoć odigrana u Narodnom pozorištu u Prištini ili Mitrovačkom dvoru u Severnoj Mitrovici?

Da li je bilo pokušaja saradnje?

Moj utisak je da jeste. E sad,koliko su oni bili uspešni upitna je stvar. Možda je najveća greška u tome što se najveći broj pokušaja kulturne saradnje na Kosovu odvijao upravo van Kosova. Ne smemo da zaboravimo ni velika ulaganja kako domaćih, tako i međunarodnih organizacija kako bi se pokrenuli zajednički kulturni sadržaji Srba i Albanaca. Sve se završavalo samo na pukom pokušaju ili saradnji samo u kratkoročnom smislu. Nažalost, konstantna saradnja nije uspostavljena i pored svih donacija, pored brojnih apela da je ona neophodna. To nam ustvari govori da su kultura i umetnost nešto što je, očito,mnogo iznad materijalnog. Kultura i umetnost su poput ljubavi, one i jesu ljubav i ne mogu se desiti ako nema istinske privlačnosti. Ako nema strasti. A u ovom slučaju, bar za sada, očigledno da nešto ne štima.

Ima li nade?

I pored svih pesimističkih stavova iznetih u ovom tekstu, ipak mislim da ima. Ta nada zasigurno nije u tome da nas neko treći pokreće na takvu ili sličnu zajedničku saradnju, ta nada nije u tome da nam neko govori koliko je ta sprega dva naroda važna, kao ni u tome da nam daju donacije koje će pokrenuti saradnju (svakako da je i novac potreban za realizaciju određenih kulturnih sadržaja, ali nije i neophodan u konkretnom slučaju). Nada je u tome da sami osetimo da su nam zajednički kulturni sadržaji prekopotrebni, da će nas oni spojiti i učvrstiti naše veze, da će nas naterati da razmišljamo u istom smeru i da ćemo shvatiti dasmo svi, bez obzira na i ne podele, u suštini isti.

Po nekim autoritetima, kultura se izjednačava sa pojmom “civilizacije”, mada, bude li se tvrdoglavo nastavilo linijom manjeg otpora – a sve i želje da se druga strana unizi i istorijski sahrani, po sistemu “samo da komšiji crkne krava”, civilizacijskog iskoraka – a u tom smislu, vodeći se analogijom gore pomenutog izjednačavanja, i kulturološkog – neće biti. A sve iz efemerne, ali ne i zdravorazumske opsesije da se komšiji nakači etiketa “tikve bez korena”, zemlje bez tradicije, naroda bez kulture.

U tom slučaju “niko ne bi imao snage da odagna propadanje”, kako je svojevremeno primetio Džoni Štulić.

Nada je u tome da prestanemo da nesaradnju pravdamo time da nismo dobili zvanične pozive saradnje i da nemamo pristupe institucijama kulture u albanskim ili srpskim sredinama. Da prestanemo da govorimo o tome šta je nekada bilo naše, a sada nije, i da se potrudimo da nam sve postane zajedničko.

Na mladima svet ostaje. I figurativno i doslovce. I kultura i umetnost. Njihovo razmišljanje i uklanjanje barijera je prozor u budućnost, ali i karta za uspeh. Samo je važno u svemu tome ne nametati im svoje stavove. Dovoljno je samo omogućiti im da osete kulturu jedni drugih, da vide koliko je sve isto, a čini se tako različitim. Ukoliko sami procene da je to jedini moguć i ispravan put pomirenja, ima spasa i ima nade za sve nas. U suprotnom, sve je uzalud.ć

 

Marija Stanojković, novinar i budući komunikolog medija i komunikacija.

 


 

(Mos)Bashkëpunimi kulturor në mes të serbëve dhe shqiptarëve: Si një dhuratë me një fjongo të kuqe 

Kur e pyeta udhëheqësin e një institucioni kulturor në Kosovë, “Cili është bashkëpunimi në këtë fushë në mjediset veriore dhe jugore?”, Përgjigja e tij ishte: “Absolutisht kurfare!”.

Mosbesimi i kësaj deklarate, disi i mahnitur që nuk kishte as asnjë aluzion të bashkëpunimit në fushën e kulturës mes dy popujve – ose thjesht qaja për një përgjigje të ndryshme dhe prisja që të binte shi – vendosa ta shtroja këtë pyetje dikujt tjetër. Ky “dikush” ka qenë i pranishëm në skenën kulturore për dekada dhe mund të jetë një nga artistët më kompetent për të folur për këtë bashkëpunim, por edhe kulturën në përgjithësi: aty ku ka vend për përparim, për çfarë të punohet dhe çfarë të heqë dorë për shkak të paqëndrueshmërisë dhe potencialin utopik të ideve. Para se të flisja me të, unë isha plot optimizëm (ndërsa tingulli i “Absolutisht kurfare!” tingëllonte në kokën time, gjë që, natyrisht, ende nuk besoja) dhe isha i bindur se do të merrja me një përgjigje tjetër këtë herë.

Pyetja ishte e njëjta, por pjesërisht përgjigja e njejtë. Mjerisht. Epo, mbase vetëm paketuar pak më bukur, thjesht për estetikën primitive më të pranueshme për shqisat njerëzore: “Ka përpjekje individuale për bashkëpunim kulturor me shqiptarët dhe serbët, por nuk ka përpjekje institucionale në këtë drejtim”. Bashkëbiseduesi im u përpoq të më shpjegonte më saktësisht atë që ai kishte provuar më parë të paketonte një dhuratë magjepsëse me një fjongo të kuqe, dhe më pas preku thelbin: “Nuk ka praktikisht asnjë bashkëpunim në fushën e kulturës”. In medias res!

Megjithë përfundimet jo aq optimiste, ne e përfunduam bisedën me shpresën se “status quo” ekzistuese do të ndryshonte në të ardhmen, për kënaqësinë e të gjithëve. Dhe duke qenë i vetëdijshëm për faktin se, për të gjithë punën, mund të jetë më e dhimbshme të gjërmoni në zakonet dhe paragjykimet njerëzore me qëllimin përfundimtar të ndryshimit të vetëdijes nga efektet e viteve të përhershme e “kërcitja” e shkatërrimit të çdo lloji.

Dhe a është e mundur që një bashkëpunim të realizohet vërtet?

Ndoshta është kur të harrojmë për dallimet, kur harrojmë të gjitha pengesat dhe ndodhitë e përditshme dhe trazirat e pushtetit politik përreth nesh, gjithçka që na rëndon dhe san a rëndon. Kur e kuptojmë se ne të gjithë jemi të etur për kulturë dhe ngjarje pozitive, që problemet tona të përditshme kanë marrë përsipër aq shumë sa, përveç kulturës, kemi harruar vetë nevojat, prirjet dhe aspiratat tona, kur kuptojmë se vetëm kultura – dhe gjithçka e paprekshme – shpëtim për të gjithë ne, pavarësisht nga ndarjet kombëtare, fetare ose gjuhësore, ne do të jemi një hap më afër qëllimit tonë.

Vetëm imagjinoni se sa më e bukur do të ishte nëse në vend të politikës po flisnim për një shfaqje të përbashkët që luhej mbrëmë në Teatrin Kombëtar në Prishtinë ose Pallatin e Mitrovicës në Mitrovicën e Veriut?

A ka pasur ndonjë përpjekje për bashkëpunim?

Përshtypja ime është se po. Tutje, se sa ato ishin të suksesshme është gjë e diskutueshme. Ndoshta gabimi më i madh është se numri më i madh i përpjekjeve për bashkëpunim kulturor në Kosovë u zhvilluan jashtë Kosovës. Ne nuk duhet të harrojmë investimet e mëdha të bëra nga organizatat vendase dhe ato ndërkombëtare për të promovuar përmbajtjen e përbashkët kulturore të serbëve dhe shqiptarëve. E gjitha përfundoi vetëm në një përpjekje apo bashkëpunim vetëm për një afat të shkurtër. Fatkeqësisht, bashkëpunimi i vazhdueshëm nuk është krijuar pavarësisht nga të gjitha donacionet, përveç ankesave të shumta që janë të nevojshme. Ajo në fakt na tregon se kultura dhe arti është diçka që, natyrisht, shumë më përtej materiales. Kultura dhe arti janë si dashuri, në fakt ato janë dashuri dhe nuk mund të ndodhin nëse nuk ka tërheqje të vërtetë. Nëse nuk ka pasion. Dhe në këtë rast, të paktën tani për tani, është e qartë se diçka nuk funksionon.

A ka shpresë?

Pavarësisht nga të gjitha pikëpamjet pesimiste të paraqitura në këtë artikull, unë mendoj se ka. Kjo shpresë sigurisht nuk është për faktin se një i tretë na inicon një bashkëpunim të tillë të përbashkët ose të ngjashëm, kjo shpresë nuk do të na tregojë se sa i rëndësishëm është ky bashkëpunim midis dy kombeve, as në dhënien e donacioneve që të fillojnë bashkëpunimin (sigurisht paratë janë gjithashtu të nevojshme për realizimin e përmbajtjeve të caktuara kulturore, por jo në rastin konkret). Shpresa është se ne vetë mendojmë se përmbajtja e përbashkët kulturore është e domosdoshme për ne, që të na lidhin dhe forcojnë lidhjet tona, që ne jemi bërë të mendojmë në të njëjtin drejtim, dhe se do të kuptojmë, pavarësisht nga ndarjet, në thelb jemi njësoj.

Sipas disa autoriteteve, kultura barazohet me konceptin e “civilizimit”, megjithëse, nëse e vazhdon vijën me kokëfortësi e më pak rezistencës – dhe të gjithë dëshirën për të shkatërruar palën tjetër dhe për ta varrosur historikisht, sipas sistemit “vetëm që fqiut t’i ngordhë lopa”, një hap civilizimi – dhe në këtë kuptim, bazuar në analogjinë e barazimit të përmendur më lart dhe kulturor – nuk do të ketë kurfarë bashkëpunimi. Dhe gjithçka nga obsesioni efermal (kalimtar), por jo i zakonshëm për të bërë që fqinji t’i përmbahet etiketimit “kunguj pa rrënjë”, një vend pa traditë, një popull pa kulturë.

Në atë rast, “askush nuk do të ketë fuqinë për të shmangur prishjen”, siç kishte vërejtur dikur Johnny Stulic.

Shpresa është që të ndalojmë justifikimin e mos bashkëpunimit tonë duke mos u marrë me thirrje zyrtare për bashkëpunim dhe duke mos pasur qasje në institucionet kulturore në mjediset shqiptare ose serbe. Le të ndalojmë së foluri për ato që dikur ishin tonat dhe tani nuk janë, dhe të përpiqemi t’i bëjmë të gjitha të zakonshme për ne.

I mbetet rinisë. E figurshme dhe fjalë për fjalë. Edhe kultura, edhe arti. Të menduarit e tyre dhe largimi i pengesave është një dritare në të ardhmen, por edhe një biletë për suksesin. Thënë thjesht e rëndësishme të mos u imponohen pikëpamjet atyre për të gjitha këto. Thjesht i lini të ndiejnë kulturën e njëri-tjetrit, shihni se sa gjithçka është e njëjtë, dhe bëni që të duket kaq e ndryshme. Nëse ata e konsiderojnë këtë si rrugën e vetme të mundshme dhe korrekte për pajtimin, ka shpëtim dhe shpresë për të gjithë ne. Përndryshe, është gjithçka e kot.


 

Cultural (non)-cooperation between Serbs and Albanians: As a gift with a red bow

 

When I asked a manager of one cultural institution in Kosovo: “Is there any cooperation in this field between north and south?”, his response was : “Absolutely none!”.

Distrustful of this statement, and somewhat amazed that there was not even a hint of cooperation in the field of culture between two nations- I was just weeping out for a different answer and waiting for it like a raindrop in the drought. So, I have decided to pose this question to someone else. That “someone” has been present at the cultural scene for decades and may be one of the most competent artists to talk about this collaboration with, and not only this but also culture in general: is there any room for improvement, what should one work on and what should give up because of the unsustainability and utopian potential of ideas. Before talking to him, I was really optimistic (while the sound of “Absolutely none!” echoed in my head, which, of course, I still did not believe) and convinced that this time I would hear a different answer.

The same question, but partially so was the answer, unfortunately. Well, maybe just a little more beautifully packed, purely for the primitive aesthetics which are more receptive to the human senses: “There are individual attempts of Albanians and Serbs to cooperate culturally, but there are no institutional attempts in this regard.” Dissatisfied with the response, I continued with questions about what does that statement really mean. My collocutor tried to explain to me more precisely what he had previously tried to beautifully pack into a glamorous gift with a red bow, and then said the essential: “There is practically no cooperation in the field of culture.” In medias res!

Despite not so optimistic conclusions, we ended this conversation hoping that the current “status quo” will change in the future to everyone’s satisfaction. While being aware of the fact that, of all work, it may be the most laborious to dig into human habits and prejudices with the ultimate goal of changing consciousness from the effects of years of permanent “making” of destruction of any kind.

And is it even possible for a collaboration to really happen?

Maybe it is possible, when we forget about the differences, when we forget about all the barriers and the everyday occurrences and turmoil of the political powerful individuals that are all around us and when we forget everything that burdens us so much; when we realize that we are all thirsty and eager for culture and positive events, that our daily problems have taken over so much that, apart from culture, we have forgotten our own needs, affinities and aspirations, when we realize that only in culture – and in everything intangible – is salvation for all of us, regardless of national, religious or linguistic divisions, we will be one step closer to our goal.

Just imagine how better it would be if instead of politics we were talking about a joint play at the National Theater in Pristina or at the Mitrovica Palace in North Mitrovica?

Were there any attempts at cooperation?

My impression is that there were. Now, how successful they were is a questionable thing. Perhaps the biggest mistake is that the largest number of attempts at cultural co-operation in Kosovo took place right outside of Kosovo. We must not forget the large-scale investments made by both domestic and international organizations in order to promote the mutual cultural content of Serbs and Albanians. It all ended just in a mere attempt or short term cooperation. Unfortunately, continuous cooperation has not been established despite all the donations and numerous appeals for its necessity. It actually tells us that culture and art are something that is obviously beyond the material. Culture and art are like love; they are love in fact and cannot happen unless there is true attraction; if there is no passion. And in this case, at least for now, something’s wrong, obviously.

Is there any hope?

Despite all pessimistic views expressed in this text, I still think that there is hope. That hope is certainly not the fact that some third party drives us to such or similar joint cooperation, that hope is not in telling us how important this cooperation between two nations is, nor in giving us donations that will initiate cooperation (of course that money is also needed for the implementation of certain cultural contents, but it is not necessary in this particular case). There will be hope when we realize that mutual cultural content is needed, that it will bring us together and strengthen our bonds, that it will make us think in the same direction, and that we will realize that we are all, regardless of divisions, essentially the same.

According to some authorities, culture is equal to the concept of “civilization”, though, if it stubbornly continues along the path of least resistance, and the desire to destroy the other side and historically bury it, by the system “may neighbor’s cow die”, of civilizational breakthrough- and in that sense, led by the analogy of equalization of above mentioned, there will be no cultural as well. And everything from the ephemeral, but not a common sense obsession of attaching a label of a crab mentality to a neighbor, a country without tradition, a nation without culture. In that case, “no one would have the strength to ward off the decay,” as Džoni Štulić once remarked.

The hope is in stopping of justifying our non-cooperation by stating that we did not receive official calls for cooperation and not having access to cultural institutions in Albanian or Serbian environment; not talking about what used to be ours and now is not, and try to make it all mutual.

And the young shall inherit the world. Both figuratively and literally. Both culture and art. Their thinking and removing barriers is a window into the future, but also a ticket to success. All that matters in all that is not to impose your own views on them. Just letting them feel each other’s culture, see how much everything is the same, and it seems so different, is enough. If they make their own judgment that it is the only possible and correct path of reconciliation, there is salvation and hope for all of us. Otherwise, it is all in vain.